जितियाको माछ–मडुवा : मिथिलाको थालमा आस्था, माटो र मातृत्व

परम्परागत परिकारभित्र लुकेको मिथिलाको जीवन, कृषि र पोषणको कथा

विराटपाटी समाचार विश्लेषण जनकपुर । जितिया पर्व नजिकिँदै गर्दा मिथिलाका घर–आँगनमा धार्मिक तयारीसँगै एउटा मौलिक खानाको परम्परा पनि दोहोरिन्छ–माछ र मडुवा। भोलिपल्ट निर्जल व्रत बस्ने महिलाले अघिल्लो दिन परिवारका लागि माछ–मडुवा तयार गर्ने चलन मिथिलाको सांस्कृतिक जीवनसँग लामो समयदेखि जोडिएको छ।

सामान्य आँखाले हेर्दा यो एउटा खानाको परम्परा मात्रै हो। तर यसको तहभित्र मिथिलाको भूगोल, कृषि, स्थानीय अर्थतन्त्र, पोषण र मातृत्वसँग जोडिएको गहिरो कथा भेटिन्छ।

माछा : पानीसँग जोडिएको जीवन

मिथिलाको ग्रामीण जीवन नदी, पोखरी र जलाशयसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको थियो। ट्याङ्ग्रा, पोठी, गरै, झिँगेजस्ता स्थानीय माछा सामान्य परिवारको पहुँचमा हुने खाद्य स्रोत थिए।

त्यसैले जितियाको माछा कुनै विलासी भोजन थिएन। यो स्थानीय उत्पादन थियो, स्थानीय जीवनशैलीको हिस्सा थियो। पर्वमा यसको प्रयोगले आफ्नै भूगोल र स्रोतप्रतिको निर्भरता तथा सम्मानलाई पनि देखाउँछ।

मडुवा : पुरानो अन्न, नयाँ बहस

मडुवा अर्थात् कोदो कुनै समय ग्रामीण तथा विपन्न परिवारको महत्वपूर्ण अन्न थियो। कम पानीमा समेत उत्पादन हुने भएकाले कठिन मौसममा पनि यसले खाद्य सुरक्षामा भूमिका खेलेको थियो।

आज कोदो ‘मिलेट’का रूपमा फेरि चर्चामा छ। फाइबर, क्याल्सियम, फलामलगायत पोषक तत्त्वका कारण आधुनिक पोषण विज्ञानले यसको महत्वलाई पुनः स्थापित गरिरहेको छ।

यहीँ एउटा रोचक प्रश्न उठ्छ–मडुवा जितियाको खानामा कसरी जोडियो? यसको पछाडि कुनै वैज्ञानिक योजना थियो भन्ने ऐतिहासिक प्रमाण छैन। सम्भवतः स्थानीय उत्पादन, उपलब्धता र पुस्तौँको अनुभवले यो परम्परा निर्माण गरेको हुन सक्छ।

व्रतअघि माछ–मडुवा : पोषणको संयोग

माछा उच्च गुणस्तरको प्रोटिन तथा आवश्यक फ्याटी एसिडको स्रोत हो। मडुवामा कार्बोहाइड्रेट, फाइबर र विभिन्न खनिज पाइन्छन्। त्यसैले लामो निर्जल व्रत सुरु हुनुअघि माछ–मडुवा खानुलाई पोषणको दृष्टिले पनि अर्थपूर्ण मान्न सकिन्छ।

तर यसलाई शतप्रतिशत वैज्ञानिक कारणबाट सुरु भएको परम्परा भन्नु उचित हुँदैन। परम्पराले विज्ञानभन्दा पहिले जीवनको अनुभवबाट आकार लिएको हुन सक्छ।

जितियाको वास्तविक केन्द्र के हो?

माछा र मडुवाभन्दा ठूलो कथा जितियामा मातृत्वको छ।

भोलिपल्ट पानीसमेत नखाई व्रत बस्नुपर्ने थाहा हुँदाहुँदै आमाले अघिल्लो दिन परिवारका लागि खाना तयार गर्छिन्। सन्तानलाई खुवाउँछिन् र उनीहरूको दीर्घायु तथा स्वास्थ्यको कामना गर्दै कठोर व्रत बस्छिन्।

त्यसैले जितियाको केन्द्र माछा वा मडुवा होइन, सन्तानप्रतिको आमाको त्याग, प्रेम र समर्पण हो।

माछाले मिथिलाको पानी सम्झाउँछ। मडुवाले माटो र कृषिको कथा सुनाउँछ। यी दुवैको बीचमा उभिएको जितियाले मातृत्वको कथा बोल्छ।

परम्परालाई बुझ्ने नयाँ दृष्टि

परम्परालाई न अन्धविश्वास भन्दै खारेज गर्नुपर्छ, न त पुरानो भएकै कारण सबै कुरा वैज्ञानिक हो भनेर दाबी गर्नुपर्छ।

जितियाको माछ–मडुवालाई धर्मसँगै स्थानीय कृषि, खाद्य संस्कृति, पोषण र सामाजिक इतिहासको आँखाले हेर्न आवश्यक छ।

संस्कृति भनेको पूजा गर्ने विधि मात्र होइन। हामीले के खान्छौँ, किन खान्छौँ र त्यो ज्ञान अर्को पुस्तालाई कसरी हस्तान्तरण गर्छौँ, त्यसको सामूहिक स्मृति पनि संस्कृति हो।

यस अर्थमा जितियाको माछ–मडुवा एउटा परिकार मात्र होइन। यो मिथिलाको माटो, पानी, पोषण र मातृत्वलाई एउटै थालमा जोड्ने जीवनकथा हो।