इतिहास, आस्था र रहस्यको संगम: मल्लकालीन राजाहरूकी आराध्य देवी तलेजु भवानीको मन्दिर महानवमीका दिन खुल्दा दर्शनका लागि भक्तजनको विशेष आकर्षण रहने गर्छ।

विराटपाटी समाचार विश्लेषण कार्तिक ३ मंगलबार ,

नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासमा तलेजु भवानीको स्थान विशिष्ट छ। मल्लकालीन राजाहरूकी आराध्य देवीका रूपमा परिचित तलेजु भवानीसँग जोडिएका अनेकौँ किंवदन्ती, परम्परा र जनविश्वास आज पनि जनमानसमा जीवित छन्। विशेषगरी वर्षमा एकपटक महानवमीका दिन सर्वसाधारणका लागि खुल्ने तलेजु मन्दिरले धार्मिक आस्था मात्र होइन, नेपालको प्राचीन राजकीय इतिहासप्रति पनि चासो जगाउने गरेको छ।

राजाहरूकी आराध्य देवी

तलेजु भवानीलाई शक्ति स्वरूपा देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। मल्लकालमा काठमाडौं उपत्यकाका राजाहरूले तलेजु भवानीलाई आफ्नो राज्य र राजपरिवारको रक्षक देवीका रूपमा आराधना गर्ने गरेको ऐतिहासिक परम्परा पाइन्छ। राज्यको सुरक्षा, विजय, समृद्धि र जनकल्याणका लागि देवीको पूजा गर्ने चलन थियो।

काठमाडौंको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा रहेको तलेजु मन्दिर यसको ऐतिहासिक महत्त्वको महत्त्वपूर्ण प्रतीक हो। मन्दिरको वास्तुकला, धार्मिक विधि र यससँग जोडिएका परम्पराले मल्लकालीन सभ्यता तथा संस्कृतिको झलक दिन्छन्।

राजासँग पासा खेल्ने देवीको रोचक कथा

तलेजु भवानीसँग जोडिएको सबैभन्दा चर्चित जनश्रुतिमध्ये एक हो, देवीले राजासँग पासा खेल्ने गरेको कथा।

प्रचलित किंवदन्तीअनुसार, मल्ल राजा जयप्रकाश मल्लसँग देवी तलेजु मानवीय रूप धारण गरेर पासा खेल्न आउने गर्नुहुन्थ्यो। देवी र राजाबीचको यो भेटलाई राजकीय जीवनमा देवीको विशेष कृपा र मार्गदर्शनका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

कथाअनुसार, एक दिन राजाबाट भएको कुनै व्यवहारका कारण देवी अप्रसन्न हुनुभयो र प्रत्यक्ष रूपमा दर्शन दिन छाड्नुभयो। त्यसपछि राजाले देवीको कृपा पुनः प्राप्त गर्न प्रार्थना गरेको र देवीले विशेष धार्मिक अवसरमा मात्र दर्शन दिने परम्परासँग सम्बन्धित जनश्रुति प्रचलित भएको पाइन्छ।

यद्यपि, यो कथा धार्मिक विश्वास र लोककथामा आधारित छ। यसलाई प्रमाणित ऐतिहासिक घटनाका रूपमा लिनुभन्दा पुस्तौँदेखि सुनिँदै आएको सांस्कृतिक किंवदन्तीका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

किन महानवमीका दिन मात्र खुल्छ मन्दिर?

काठमाडौंको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा रहेको तलेजु मन्दिर सामान्यतः सर्वसाधारणका लागि बन्द रहने गर्छ। दसैँको महानवमीका दिन विशेष पूजा तथा धार्मिक विधिपछि भक्तजनका लागि मन्दिर खुल्ने परम्परा छ।

महानवमी शक्तिपूजाको विशेष दिन हो। यस दिन देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको आराधना गरिन्छ। तलेजु भवानीको मन्दिर खुल्ने परम्परा पनि यही धार्मिक महत्त्व, ऐतिहासिक विरासत र परम्परागत पूजा पद्धतिसँग जोडिएको छ।

मन्दिरको सीमित प्रवेशलाई केवल रहस्यका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसले प्राचीन धार्मिक विधि, मन्दिरको विशिष्टता र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा परम्पराले खेलेको भूमिकासमेत देखाउँछ।

काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुरमा तलेजु भवानीसँग सम्बन्धित मन्दिर तथा परम्परा पाइन्छन्। तर प्रत्येक मन्दिरको इतिहास, पूजा विधि र सर्वसाधारणका लागि खुल्ने समय फरक हुन सक्छ। त्यसैले वर्षमा एकपटक मात्र खुल्ने भनाइलाई सम्बन्धित मन्दिरको सन्दर्भमा बुझ्न आवश्यक छ।

आस्था, इतिहास र संस्कृतिको जीवन्त प्रतीक

तलेजु भवानीको कथा केवल देवीको चमत्कारसँग सम्बन्धित धार्मिक आख्यान मात्र होइन। यो नेपालको राजकीय इतिहास, मल्लकालीन वास्तुकला, शक्ति उपासना र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको विरासत पनि हो।

आजको पुस्ताका लागि यस्ता मन्दिर र किंवदन्तीको संरक्षण गर्नु भनेको पुरानो विश्वासलाई मात्र निरन्तरता दिनु होइन, इतिहास र संस्कृतिका महत्त्वपूर्ण पक्षलाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउनु पनि हो।

वर्षमा एकपटक खुल्ने तलेजु मन्दिरले मानिसमा उत्सुकता र श्रद्धा जगाउँछ। राजासँग पासा खेल्ने देवीको किंवदन्तीले कथालाई थप रोचक बनाउँछ भने महानवमीको विशेष पूजाले यसको धार्मिक महत्त्वलाई जीवन्त राखेको छ।

तलेजु भवानीप्रतिको आस्था आज पनि नेपालको सांस्कृतिक स्मृति र धार्मिक परम्पराको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।