रसुवागढीमा बुधबार बिहान आएको अचानकको भीषण बाढीले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ, आखिर यति ठूलो बाढी आयो कहाँबाट?

केही घण्टामै टिमुरे बजारदेखि स्याफ्रुबेसी, बेत्रावती हुँदै त्रिशूली आसपाससम्म ठूलो क्षति पुर्‍याएको बाढी सामान्य वर्षाजन्य बाढी भने देखिँदैन। घटनाको प्रारम्भिक अध्ययनले हिमाली क्षेत्रमा भएको हिम–चट्टान पहिरो, हिमपहिरो वा हिमताल विस्फोटसँग यसको सम्बन्ध हुनसक्ने संकेत गरेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार नेपाल–चीन सीमाभन्दा करिब ४०–५० किलोमिटर माथि रहेका जोखिमपूर्ण हिमताल तथा हिमनदी क्षेत्रमा भएको कुनै आकस्मिक घटनाबाट ल्हेन्दे खोलामा पानीको मात्रा अस्वाभाविक रूपमा बढेको हुनसक्छ। त्यसपछि तीव्र गतिमा तल झरेको पानीले बाटोमा रहेका ढुंगा, माटो र गेग्रान समेत बगाउँदा बाढी अझ शक्तिशाली बनेको अनुमान छ।

तर यसको वास्तविक कारण अझै वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि भइसकेको छैन। कतिपय विशेषज्ञ हिमताल फुटेको हुनसक्ने बताउँछन् भने कतिपयले हिमपहिरोले खोला थुनेपछि अचानक पानी निस्कँदा यस्तो बाढी आएको हुनसक्ने बताएका छन्।

अर्कोतर्फ, नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा गएको करिब ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पलाई पनि सम्भावित कारणका रूपमा चर्चा गरिएको छ। तर भूकम्पकै कारण यति ठूलो बाढी आएको हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न थप अध्ययन आवश्यक छ।

सामान्य वर्षा नभएको दिनमा यति ठूलो बाढी किन?

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार घटनाअघि रसुवा आसपासमा ठूलो वर्षा भएको थिएन। यही तथ्यले पनि घटनालाई थप गम्भीर बनाएको छ।

यदि माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा रहेको ताल, पानीको प्राकृतिक भण्डारण वा हिमनदीको कुनै भाग अचानक फुट्छ भने त्यसमा जम्मा भएको ठूलो परिमाणको पानी एकैपटक तलतिर आउन सक्छ। उचाइबाट तीव्र गतिमा बग्ने पानीले बाटोमा रहेका ढुंगा, माटो र गेग्रान समेत समेट्दै जाँदा बाढीको विनाशकारी क्षमता झन् बढ्छ।

यस्तो घटनालाई सामान्य बाढीका रूपमा मात्र हेर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

हिमताल अब केवल हिमालको समस्या रहेन

नेपालका हिमाली क्षेत्रमा जोखिमपूर्ण हिमतालको संख्या ठूलो रहेको विज्ञहरूले बताउँदै आएका छन्। अझ चिन्ताजनक कुरा, आँखाले हेर्दा साना देखिने हिमताल वा हिमनदीभित्र बनेका पानीका पकेटहरू पनि ठूलो जोखिमको स्रोत बन्न सक्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी पग्लने क्रम बढ्दै जाँदा नयाँ ताल बन्ने, पुराना ताल विस्तार हुने र प्राकृतिक रूपमा अस्थिर बनेका ताल अचानक फुट्ने जोखिम बढ्न सक्छ।

त्यसैले हिमतालको जोखिमलाई हिमाली बस्तीको मात्र समस्या भनेर हेर्न मिल्दैन। माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा भएको एउटा घटना केही घण्टामै तल्लो भेगका बजार, सडक, पुल, विद्युत् आयोजना र बस्तीका लागि विपद् बन्न सक्छ।

अबको प्राथमिकता: निगरानी र पूर्वसूचना

रसुवागढीको घटनाले नेपाललाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिएको छ। विपद् आएपछि उद्धार र राहतमा मात्र निर्भर हुने होइन, विपद् आउनुअघि जोखिम पहिचान गर्ने प्रणाली बलियो बनाउन आवश्यक छ।

जोखिमपूर्ण हिमताल तथा हिमनदी क्षेत्रको नियमित स्याटेलाइट निगरानी, पानीको सतह र भू–आकृतिमा भइरहेको परिवर्तनको अध्ययन, सम्भावित जोखिम क्षेत्रको नक्साङ्कन तथा तल्लो तटीय बस्तीमा प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।

विशेषगरी हिमताल र हिमनदीसँग सम्बन्धित जोखिम नेपाल एक्लैले समाधान गर्न सक्ने विषय होइन। नेपाल र चीनबीच वैज्ञानिक सूचना आदानप्रदान, संयुक्त निगरानी तथा पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्नु अब झन् आवश्यक देखिएको छ।

रसुवागढीको बाढीले बगाएको संरचना फेरि बनाउन सकिन्छ। तर त्यही जोखिमलाई नबुझी पुरानै ढाँचामा बस्ती, सडक र आयोजना निर्माण गरिरहने हो भने भविष्यमा क्षति अझ ठूलो हुन सक्छ।

यो बाढी केवल एउटा प्राकृतिक विपद् होइन, बदलिँदो हिमाली वातावरणले दिएको गम्भीर चेतावनी पनि हुन सक्छ।