विराटपाटी अनलाइन | विशेष खोज

शंख हिन्दु धर्ममा केवल पूजा सामग्री मात्र होइन, आस्था, संस्कृति र सभ्यताको महत्वपूर्ण प्रतीकका रूपमा स्थापित छ। मन्दिरदेखि घरघरमा पूजा, आरती, हवन र यज्ञका अवसरमा शंख बजाउने परम्परा आज पनि जीवित छ।

 धार्मिक विश्वासअनुसार शंखध्वनिले वातावरण शुद्ध बनाउने, नकारात्मक ऊर्जा हटाउने तथा सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गराउने मान्यता छ। तर यी मान्यतामध्ये कुन धार्मिक विश्वासमा आधारित छन् र कुन तथ्य प्रमाणित छन् भन्ने विषय पनि उत्तिकै चासोको बनेको छ।

पुराणहरूका अनुसार समुद्र मन्थनबाट प्राप्त १८ रत्नमध्ये शंख पनि एक हो। देवी लक्ष्मी समुद्र मन्थनबाट प्रकट भएकाले शंखलाई लक्ष्मीसँग जोडेर समृद्धिको प्रतीक मान्ने चलन विकास भएको हो। भगवान विष्णुका चार प्रमुख आयुधमध्ये शंखलाई विशेष स्थान दिइएको छ। महाभारतमा भगवान श्रीकृष्णले पाञ्चजन्य, अर्जुनले देवदत्त, युधिष्ठिरले अनन्तविजय, भीमले पौण्ड्र, नकुलले सुघोष र सहदेवले मणिपुष्पक नामका शंख बजाएको उल्लेख पाइन्छ।

धार्मिक ग्रन्थहरूमा दक्षिणावर्ती, वामावर्ती र गणेश शंखको चर्चा गरिएको छ। तीमध्ये दक्षिणावर्ती शंख दुर्लभ तथा अत्यन्त शुभ मानिन्छ। पूजा कोठामा शंखलाई सफा गरी रातो वा पहेंलो वस्त्रमा राख्ने र प्रयोगअघि शुद्ध पानीले पखाल्ने परम्परा पनि प्रचलित छ।

वैज्ञानिक दृष्टिले शंख समुद्री जीवको कडा खोल हो। यसको आवाजले केही व्यक्तिमा मानसिक एकाग्रता र सकारात्मक अनुभूति गराउन सक्छ। तर शंख बजाउँदा रोग निको हुने वा सबै प्रकारका नकारात्मक शक्ति नष्ट हुने जस्ता धार्मिक दाबीहरूलाई आधुनिक विज्ञानले पूर्ण रूपमा पुष्टि गरिसकेको छैन। त्यसैले धार्मिक विश्वास र वैज्ञानिक प्रमाणलाई फरक रूपमा बुझ्न आवश्यक देखिन्छ।

नेपाल तथा भारतका अधिकांश हिन्दु समुदायमा शंखलाई शुभताको प्रतीक मानिए पनि केही धार्मिक परम्परामा अपवाद पनि छन्। उदाहरणका लागि, बद्रीनाथ मन्दिरमा विशेष धार्मिक मान्यताका कारण शंख बजाउने चलन छैन।

बजारमा प्राकृतिक र कृत्रिम दुवै प्रकारका शंख पाइने भएकाले खरिद गर्दा वास्तविक शंखको पहिचान गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ। धार्मिक महत्वसँगै सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा पनि शंखको संरक्षण आवश्यक रहेको संस्कृतिविद्हरू बताउँछन्।

धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक परम्परा र सांस्कृतिक पहिचानको संगमका रूपमा शंखको महत्व आज पनि उत्तिकै कायम छ। यद्यपि यससँग जोडिएका विश्वासलाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पनि विवेकपूर्ण रूपमा बुझ्नुपर्ने आवश्यकता रहेको देखिन्छ।