होर्मुजमा अमेरिकाको दाबी, इरानको चुनौती

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरान र ओमानबीचको स्ट्रेट अफ होर्मुजलाई ‘अमेरिकाको नयाँ भूभाग’ भन्दै नक्सासहित सार्वजनिक दाबी गरेका छन्। यो अभिव्यक्ति केवल राजनीतिक वक्तव्य नभई विश्वको ऊर्जा आपूर्ति र मध्यपूर्वको शक्ति-सन्तुलनसँग जोडिएको गम्भीर विषय बनेको छ।

होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वकै महत्वपूर्ण तेल ढुवानी मार्गमध्ये एक हो। त्यसैले यहाँ अमेरिका र इरानबीचको तनाव बढ्दा यसको प्रत्यक्ष असर अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजार, पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य, ढुवानी लागत र विश्व अर्थतन्त्रमा पर्न सक्छ।

तर अहिलेको अवस्थालाई अमेरिकाले पूर्ण नियन्त्रण कायम गरेको वा इरानले पूर्ण नियन्त्रण गुमाएको भनेर मात्र बुझ्नु उपयुक्त देखिँदैन। जहाज आवागमनको तथ्यांकले इरानको प्रभाव कमजोर भएको संकेत गरे पनि उसले अझै पनि जलमार्गमा जोखिम सिर्जना गर्ने क्षमता राखेको विश्लेषण भइरहेको छ।

विशेषगरी पछिल्ला दुई सातामा धेरै व्यावसायिक जहाज ओमानतर्फको मार्ग प्रयोग गर्न थालेका छन्। केही तेल ट्यांकरले सुरक्षाका कारण आफ्नो ट्रान्सपोन्डर बन्द गरेर ‘डार्क ट्राफिक’ समेत अपनाइरहेका छन्।

यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछः होर्मुजमाथि वास्तविक नियन्त्रण कसको छ?

उत्तर सहज छैन। सैन्य उपस्थितिका हिसाबले अमेरिकाको प्रभाव बलियो देखिए पनि इरानसँग जलमार्ग अवरोध गर्ने तथा जहाजका लागि जोखिम सिर्जना गर्ने क्षमता अझै कायम छ। त्यसैले अहिलेको अवस्था पूर्ण नियन्त्रणभन्दा पनि शक्ति प्रदर्शन, प्रतिरोध र वैकल्पिक मार्गको प्रतिस्पर्धा जस्तो देखिन्छ।

अमेरिका–इरान तनाव अझ बढेमा यसको प्रभाव मध्यपूर्वमा मात्र सीमित रहने छैन। तेलको मूल्य बढ्दा नेपालजस्ता आयातमा निर्भर मुलुकमा पनि पेट्रोलियम पदार्थ, यातायात, ढुवानी तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्यमा दबाब पर्न सक्छ।

त्यसैले ट्रम्पको ‘नयाँ अमेरिकी भूभाग’ भन्ने दाबीलाई केवल एउटा नक्सा वा राजनीतिक अभिव्यक्तिका रूपमा होइन, विश्व ऊर्जा सुरक्षा र भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धामा आएको नयाँ संकेतका रूपमा हेर्नुपर्ने देखिन्छ।