काठमाडौं कार्तिक १, कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी — आज देशभर धनतेरस पर्व मनाइँदैछ । तिहारको पहिलो दिनका रूपमा चिनिने यस पर्वमा सुन–चाँदी, भाँडाकुँडा वा सवारी साधन किन्ने चलन छ । धार्मिक विश्वास अनुसार, यो दिन धातुका वस्तु किन्नेले लक्ष्मीको आशीर्वाद प्राप्त गर्छन् । तर धनतेरस केवल सम्पत्ति र किनमेलको पर्व मात्र होइन — यो आयुर्वेदका प्रवर्तक भगवान धन्वन्तरीको जन्मोत्सवको दिन पनि हो ।

भगवान विष्णुको अवतारका रूपमा मानिने धन्वन्तरीलाई हिन्दू धर्ममा स्वास्थ्यका देवता र आयुर्वेदका जनकका रूपमा पूजा गरिन्छ । उनी विश्वका पहिलो चिकित्सक मानिन्छन्, जसले मानवलाई दीर्घायु र निरोगी जीवनको मार्ग देखाए ।

धार्मिक ग्रन्थहरू— महाभारत, विष्णु पुराण, अग्नि पुराण र भागवत महापुराण — सबैमा धन्वन्तरीको महिमा उल्लेख छ । भक्तजनले यस दिन भगवान विष्णु र धन्वन्तरीको संयुक्त पूजा गरी सम्पूर्ण विश्वको स्वास्थ्य, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छन् ।

पौराणिक कथाअनुसार धन्वन्तरीको जन्म समुद्र मन्थनको क्रममा भएको थियो । देवता र असुरले क्षीरसागर (दूधको समुद्र) मथ्दा अनेक दिव्य वस्तुहरू प्रकट भए — लक्ष्मीदेवी, ऐरावत, चन्द्रमा, पारिजात वृक्ष, र अन्ततः अमृतको कलशसहित भगवान धन्वन्तरी ।
चार हातमा अमृतकलश, शंख, चक्र र औषधीय जडीबुटी बोकेका धन्वन्तरीको स्वरूप नै स्वास्थ्य, उपचार र अमरत्वको प्रतीक मानिन्छ ।

धन्वन्तरीले जीवन र उपचारबीचको सम्बन्ध स्थापित गर्दै शरीर, मन र आत्माको सन्तुलनमा आधारित चिकित्सा प्रणालीको सूत्र दिए । यही ज्ञानबाट चरक संहिता र सुश्रुत संहिता जस्ता महान् ग्रन्थहरूको रचना भयो । चरक र सुश्रुत दुवै धन्वन्तरीका शिष्य मानिन्छन् ।

समुद्र मन्थनपछि असुरहरूले अमृत कब्जा गर्न खोज्दा धन्वन्तरीले धर्म र सत्यको पक्षमा उभिँदै भगवान विष्णुको मोहिनी रूपलाई सहयोग गरे । यस घटनाले उनी केवल चिकित्सक होइन, धर्मका प्रहरी पनि रहेको सन्देश दिन्छ ।

धनतेरसको वास्तविक सार भनेको केवल धनसंपत्ति होइन, शरीरको स्वास्थ्य र मानसिक सन्तुलन हो । भगवान धन्वन्तरीको पूजाबाट प्राप्त हुने सन्देश — “स्वास्थ्य बिना धनको अर्थ छैन” — आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ ।

यसरी धनतेरस केवल किनमेलको दिन होइन, मानव जीवनमा स्वास्थ्य, आयु र समृद्धिको महत्त्व सम्झाउने वैदिक पर्व हो ।