काठमाडौ फागुन ७, लोकतन्त्र अब केवल मतपेटिकामा सीमित छैन। यो मोबाइलको स्क्रिनमा सिमित हुँदै गएको छ। फेसबुकको टाइमलाइन, टिकटकको फिड र युट्युबको सुझाबमा देखिने सामग्रीले अब नेताको छवि बनाउँछ—कसैलाई “देश बचाउने महामानव” बनाइन्छ, कसैलाई “राष्ट्रघाती”।

यो सबै कसले गरिरहेको छ?
उत्तर छ—अल्गोरिदम।

फेसबुक,टिकटक, रिल र युटुभजस्ता प्लेटफर्मका एल्गोरिदमले तथ्यभन्दा बढी उत्तेजना खोज्छन्। जसले बढी रिस, डर वा अन्धभक्ति पैदा गर्छ, त्यही सामग्री बढी फैलिन्छ।

यसरी, लोकतन्त्रमा बहसभन्दा भावनाले जित्न थाल्छ।

डिप–फेकको बढ्दो प्रयोग

नेपालमा चुनावी सिजन आउँदा सामाजिक सञ्जालमा अचानक केही भिडियो र अडियो भाइरल हुन्छन्। कसैको आवाज मिलाइएको, कसैको अनुहार राखिएको, तर कुरा उसले बोलेको होइन।

डिप–फेक प्रविधिले झुटलाई यथार्थजस्तै देखाउन सक्छ। ग्रामीण भेगमा डिजिटल साक्षरता कम हुँदा यस्तो सामग्री छिटो विश्वास गरिन्छ।

यसले चुनावी परिणामसम्म असर पार्न सक्छ।

डिजिटल प्रचारको नयाँ सूत्र यस्तो छ बारम्बार एउटै अनुहार देखाउने, भावनात्मक भाषण क्लिप भाइरल गर्ने,

विपक्षीलाई ट्रोलमार्फत कमजोर बनाउने,

पेड विज्ञापनद्वारा लक्षित मतदातालाई प्रभावित गर्ने,

यसरी सामान्य नेताको वरिपरि “अलौकिक” छवि बनाइन्छ। आलोचना गर्ने आवाज एल्गोरिदममै दबिन्छ।

लोकतन्त्रको आधार स्वतन्त्र र सचेत मतदाता हो।
तर यदि मतदाताले देखेको संसार नै कृत्रिम रूपमा बनाइएको छ भने त्यो निर्णय कति स्वतन्त्र होला?

अल्गोरिद्मिक हेरफेरले,समाजलाई ध्रुवीकरण गर्छ,संस्थामाथि अविश्वास बढाउँछ ,झुटलाई वैधता दिन्छ अन्ततः मत होइन, “डिजिटल मूड” ले चुनाव निर्धारण गर्न थाल्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार नेपालले अब डिप–फेकविरुद्ध कानुनी व्यवस्था कडा बनाउने,डिजिटल साक्षरता अभियान चलाउने,राजनीतिक विज्ञापन पारदर्शी बनाउने,स्वतन्त्र तथ्य–जाँच संयन्त्र बलियो पार्नेकाम नगरे लोकतन्त्रको स्वरूप नै बदलिन सक्छ।

अल्गोरिदम आफैं शत्रु होइन। तर जब त्यसलाई सत्ता प्राप्तिको उपकरण बनाइन्छ, लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ।

नेपाल डिजिटल युगको नयाँ मोडमा उभिएको छ। प्रश्न एउटै छ हामी सचेत नागरिक बन्ने कि स्क्रिनले बनाएको भ्रममा निर्णय गर्ने?

लोकतन्त्रको भविष्य अब केवल मतपेटिकामा होइन, मोबाइलको स्क्रिनमा पनि निर्भर छ।