राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) अहिले आफ्नो राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा संवेदनशील मोडमा उभिएको छ। निर्वाचनमा जनमत प्राप्त गर्नु एउटा उपलब्धि थियो, तर त्यो जनमतलाई संस्थागत पार्टीमा रूपान्तरण गर्नु अझ कठिन चुनौती हो। अहिले केन्द्रीय सदस्य र पदाधिकारी मनोनयनको प्रक्रियाले यही चुनौतीलाई उजागर गरेको छ।

महाधिवेशनपछि रास्वपाले नयाँ नेतृत्व त चयन गर्‍यो, तर पार्टीको पूर्ण संरचना अझै निर्माण हुन बाँकी छ। यही अधुरो संरचनाले अहिले पार्टीभित्र शक्ति सन्तुलन, प्रतिनिधित्व र नेतृत्वको भविष्यबारे बहसलाई तीव्र बनाएको छ।

पहिलो प्रश्न: रास्वपा व्यक्ति–केन्द्रित कि संस्था–केन्द्रित?

रास्वपाको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक सम्पत्ति यसको “नयाँ राजनीति” को छवि हो। तर कुनै पनि नयाँ पार्टीको वास्तविक परीक्षा निर्वाचनमा होइन, पार्टीभित्र निर्णय कसरी गरिन्छ भन्ने प्रक्रियाबाट हुन्छ।

यदि निर्णय केही सीमित नेताको सहमतिमा मात्र केन्द्रित हुन्छ भने पार्टी क्रमशः व्यक्ति–केन्द्रित बन्छ। यदि निर्णय स्पष्ट मापदण्ड, क्षमता र संस्थागत प्रक्रियाबाट हुन्छ भने मात्र संगठन बलियो बन्छ।

त्यसैले अहिलेको मनोनयन प्रक्रिया रास्वपाको संगठनात्मक परिपक्वताको पहिलो ठूलो परीक्षा हो।

दोस्रो प्रश्न: रवि र बालेनबीच सहकार्य कि शक्ति सन्तुलन?

समाचारमा उल्लेख भएअनुसार रवि लामिछाने र बालेन्द्र शाह पक्षबीच केन्द्रीय समिति र पदाधिकारीको संरचनाबारे निरन्तर छलफल भइरहेको देखिन्छ।

यदि यस्तो सहकार्य सहमतिमा आधारित शक्ति सन्तुलनका लागि हो भने यसले पार्टीलाई स्थायित्व दिन सक्छ। तर यदि यो केवल समूहगत भागबन्डामा सीमित भयो भने भविष्यमा समानान्तर शक्ति केन्द्र बन्ने जोखिम पनि रहन्छ।

नेपालका धेरै दलहरूमा देखिएको अनुभव यही हो कि सुरुआतमा सहकार्य देखिए पनि संस्थागत प्रक्रिया कमजोर हुँदा अन्ततः गुटबन्दी बलियो बन्छ।

तेस्रो प्रश्न: सुधन गुरुङको सम्भावित भूमिका

उपसभापतिका रूपमा सुधन गुरुङको नाम चर्चामा आउनु केवल व्यक्तिगत उन्नति मात्र होइन, राजनीतिक सन्देश पनि हुन सक्छ।

यदि उनी दुवै पक्षलाई स्वीकार्य व्यक्तिका रूपमा अघि बढाइन्छन् भने त्यो पार्टीभित्र सहमतिको संकेत हुन सक्छ। तर अन्तिम मूल्यांकन भने जिम्मेवारी पाएपछि उनी कसरी काम गर्छन् भन्नेमा निर्भर हुनेछ।

चौथो प्रश्न: महामन्त्री किन महत्वपूर्ण?

पार्टीमा महामन्त्री केवल प्रशासनिक पद होइन। संगठन विस्तार, कार्यकर्ता परिचालन, निर्वाचन तयारी र दैनिक सञ्चालनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको जिम्मेवारी भएकाले यो रणनीतिक पद हो।

त्यसैले महामन्त्रीको छनोटले आगामी वर्षहरूमा रास्वपाको संगठन कुन शैलीमा अघि बढ्छ भन्ने संकेत दिन सक्छ।

रास्वपाका सम्भावित तीन परिदृश्य

१. सहमतिमा आधारित संस्थागत विस्तार

यदि पदाधिकारी र केन्द्रीय सदस्य छनोट क्षमता, समावेशिता र स्पष्ट मापदण्डका आधारमा भयो भने रास्वपाले आफ्नो “नयाँ राजनीति” को दाबीलाई बलियो बनाउन सक्छ।

२. शक्ति सन्तुलन कायम तर आन्तरिक प्रतिस्पर्धा जारी

समूहहरूबीच अस्थायी सहमति भए पनि आन्तरिक प्रतिस्पर्धा निरन्तर रहन सक्छ। यस्तो अवस्थामा पार्टी चलिरहन्छ, तर निर्णय प्रक्रियामा तनाव रहन सक्छ।

३. गुटीय असन्तुष्टि बढ्ने अवस्था

यदि मनोनयनलाई कुनै एक समूहको पक्षमा झुकेको रूपमा व्यापक रूपमा हेरियो भने भविष्यमा आन्तरिक असन्तुष्टि बढ्ने सम्भावना रहन्छ। यस्तो जोखिम धेरै राजनीतिक दलहरूले विगतमा भोगेका छन्।

निष्कर्ष

रास्वपाको अहिलेको चुनौती विपक्षी दलसँगको प्रतिस्पर्धाभन्दा ठूलो छ। चुनौती आफ्नै संगठनलाई संस्थागत बनाउने हो।

पदाधिकारी र केन्द्रीय सदस्यको मनोनयन केवल संगठन विस्तारको प्रक्रिया होइन, पार्टीको राजनीतिक संस्कारको परीक्षण पनि हो।

अन्ततः रास्वपाको भविष्य यो प्रश्नले निर्धारण गर्नेछ:

के पार्टीले व्यक्तिको प्रभावभन्दा संस्थालाई बलियो बनाउँछ, वा संस्थाभन्दा व्यक्तिको प्रभाव नै निर्णायक रहन्छ?

यसको उत्तर आगामी निर्णय, नेतृत्वको व्यवहार र संगठन सञ्चालनको शैलीले दिनेछ, नकि घोषणापत्र वा भाषणले।