तनहुँमा सुरु गरिएको “खरायो पैँचो कार्यक्रम” अहिले ग्रामीण स्वरोजगार र आयआर्जनको नयाँ अभ्यासका रूपमा चर्चामा आउन थालेको छ । र्याबिट कन्सर्न नेपालको सहयोगमा ११ जना किसानलाई क्यालिफोर्निया जातका ३३ वटा खरायोका बच्चा तथा केज वितरण गरिएसँगै कार्यक्रमले व्यावसायिक पशुपालनतर्फ ग्रामीण समुदायको ध्यान आकर्षित गरेको हो ।

कार्यक्रमको विशेषता “पैँचो प्रणाली” हो । किसानले खरायोबाट उत्पादन भएका बच्चामध्ये तीन वटा पुनः संस्थालाई फिर्ता गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ । त्यसपछि ती खरायो अन्य किसानलाई हस्तान्तरण गरिनेछ । यसले सीमित लगानीलाई घुमाउरो रूपमा धेरै परिवारसम्म पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको देखिन्छ ।

र्याबिट कन्सर्न नेपालका अनुसार केही वर्षअघि खरायोको मासुको बजार कमजोर हुँदा किसान निराश थिए । तर पछिल्लो समय स्वास्थ्यप्रति बढ्दो सचेतनासँगै खरायोको मासुको माग बढिरहेको छ । कम चिल्लो, कम कोलेस्ट्रोल र उच्च प्रोटिनयुक्त भएकाले खरायोको मासु स्वास्थ्यकर मानिन्छ । मुटुरोग, मधुमेह र दमका बिरामीका लागि समेत उपयोगी मानिने भएकाले बजार विस्तारको सम्भावना बढ्दै गएको छ ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार खरायो पालन सानो लगानीबाट सुरु गर्न सकिने व्यवसाय हो । अन्य पशुपालनको तुलनामा कम ठाउँ, कम खर्च र कम श्रममा उत्पादन लिन सकिन्छ । पोथी खरायोले छोटो समयमा धेरै बच्चा जन्माउने भएकाले उत्पादन चक्र छिटो हुन्छ । यही कारण ग्रामीण महिला, बेरोजगार युवा तथा साना किसानका लागि यो प्रभावकारी आम्दानीको स्रोत बन्न सक्छ ।

नेपालका धेरै स्थानीय तह अहिले बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन र घट्दो कृषि उत्पादनको चुनौतीसँग जुधिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा खरायो पालनजस्ता साना तथा व्यवहारिक कार्यक्रम स्थानीय सरकारका लागि उपयोगी विकल्प बन्न सक्छन् । यदि प्रत्येक पालिकाले लक्षित समूह छनोट गरी तालिम, प्राविधिक सहयोग र बजार व्यवस्थापनसँगै यस्तो कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने हो भने ग्रामीण अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्न सक्छ ।

विश्लेषकहरू भन्छन्, नेपालमा कृषिमा धेरै योजना घोषणा भए पनि दिगोपनको अभाव देखिन्छ । तर “पैँचो मोडल” समुदायमा आधारित भएकाले यसको निरन्तरता सम्भव देखिन्छ । एक किसानबाट अर्को किसानसम्म उत्पादन हस्तान्तरण हुने प्रणालीले सरकारी अनुदानभन्दा बढी प्रभावकारी नतिजा दिन सक्ने सम्भावना छ ।

यद्यपि चुनौती पनि कम छैनन् । बजार व्यवस्थापन, रोग नियन्त्रण, प्राविधिक ज्ञान र नियमित अनुगमनबिना यस्तो कार्यक्रम टिकाउन कठिन हुन सक्छ । किसानलाई उत्पादनसँगै बजारीकरणको सुनिश्चितता दिन नसकिए निराशा बढ्ने जोखिम रहन्छ । त्यसैले स्थानीय तह, कृषि शाखा र निजी क्षेत्रबीच समन्वय आवश्यक देखिन्छ ।

खरायो पालनलाई केवल वैकल्पिक व्यवसायका रूपमा होइन, ग्रामीण स्वरोजगार अभियानका रूपमा अघि बढाउन सकिए नेपालका धेरै गाउँमा साना स्तरबाट आर्थिक परिवर्तन सम्भव हुने देखिन्छ । कम लगानीबाट सुरु हुने, छिटो आम्दानी दिने र पोषणसँग समेत जोडिएको यो व्यवसाय अब नीति तहको प्राथमिकतामा पर्नुपर्ने आवाज उठ्न थालेको छ ।