काठमाडौं ६८७औँ स्थानमा : सहर विकासको ऐनामा देखिएको नेपालको राजधानी

अर्थतन्त्र मात्र होइन, नागरिकको जीवनस्तर र सुशासनमा समेत सुधार खोज्नुपर्ने संकेत

समाचार विश्लेषण काठमाडौं । राजधानी काठमाडौंलाई नेपालकै सबैभन्दा विकसित र अवसरको केन्द्र मानिन्छ। तर विश्वका ठूला सहरसँग तुलना गर्दा काठमाडौंको अवस्था त्यति उत्साहजनक देखिँदैन। अक्सफोर्ड इकोनोमिक्सको सन् २०२६ को विश्व सहर सूचकांकमा काठमाडौं १ हजार सहरमध्ये ६८७औँ स्थानमा परेको छ।

यो तथ्यांकलाई केवल एउटा अन्तर्राष्ट्रिय र्‍याङ्किङका रूपमा बुझेर छाड्ने कि नेपालको सहरी विकासको अवस्थामाथि प्रश्न गर्ने ? अहिलेको मुख्य प्रश्न यही हो।

सूचकांकमा अमेरिकाको न्यूयोर्क पहिलो, बेलायतको लन्डन दोस्रो र फ्रान्सको पेरिस तेस्रो स्थानमा छन्। न्यूयोर्कले १०० अंक पाउँदा लन्डनले ९८.८ र पेरिसले ९३.४ अंक प्राप्त गरेका छन्।

तर काठमाडौंको समग्र प्रदर्शन पाँचवटा आधारमा विभाजित गर्दा थप स्पष्ट हुन्छ। अर्थतन्त्रमा ६७०औँ, मानवीय क्षमतामा ५६२औँ, जीवनस्तरमा ८४०औँ, वातावरणमा ६३९औँ र शासनमा ६३५औँ स्थानमा काठमाडौं छ।

सबैभन्दा कमजोर पक्ष जीवनस्तर हो। ८४०औँ स्थानले राजधानीमा बस्ने नागरिकले भोगिरहेको आवास, आम्दानी, सुरक्षा, स्वास्थ्य, मनोरञ्जन र सार्वजनिक सेवासँग जोडिएका चुनौतीतर्फ संकेत गर्छ।

काठमाडौंमा आर्थिक गतिविधि बढिरहेका छन्। जनसंख्या र व्यवसायको चाप पनि निरन्तर बढेको छ। तर आर्थिक गतिविधिको विस्तारसँगै नागरिकको जीवन सहज बन्न सकेको छ कि छैन भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण हो।

काठमाडौंको अर्को चुनौती वातावरण र सुशासनमा देखिन्छ। वातावरणतर्फ ६३९औँ र शासनतर्फ ६३५औँ स्थानले सहरी व्यवस्थापनका आधारभूत पक्षमा सुधारको आवश्यकता देखाउँछ।

धुवाँ, धुलो, ट्राफिक जाम, अव्यवस्थित बस्ती, फोहोर व्यवस्थापन, सार्वजनिक यातायात र खुला क्षेत्रको संरक्षणजस्ता विषय काठमाडौंको दैनिक जीवनसँग जोडिएका छन्।

त्यस्तै, नागरिकले सार्वजनिक सेवा कति छिटो र सहज रूपमा पाउँछन् भन्ने विषय पनि आधुनिक सहरको गुणस्तर मापन गर्ने महत्वपूर्ण आधार हो।

विश्वका अग्रणी सहरहरूको अनुभवले देखाउँछ कि सहरको सफलता गगनचुम्बी भवन, फराकिला सडक वा ठूलो आर्थिक कारोबारले मात्र निर्धारण गर्दैन। दक्ष जनशक्ति, राम्रो शिक्षा र स्वास्थ्य, सुरक्षित वातावरण, प्रभावकारी प्रशासन र नागरिकमैत्री सेवा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छन्।

काठमाडौंका लागि अवसर पनि हो

काठमाडौं ६८७औँ स्थानमा पर्नु आलोचनाको विषय मात्र होइन, सुधारको सूचक पनि हो। तथ्यांकले कमजोरी देखाइदिएपछि सुधारको प्राथमिकता निर्धारण गर्न सजिलो हुन्छ।

अब काठमाडौंको सहरी नीति पूर्वाधार निर्माणमा मात्र केन्द्रित भएर पुग्दैन। सार्वजनिक यातायात सुधार, व्यवस्थित आवास, वातावरण संरक्षण, फोहोर व्यवस्थापन, रोजगारी सिर्जना, डिजिटल सार्वजनिक सेवा र जवाफदेही स्थानीय शासनलाई एउटै योजनामा जोड्नुपर्ने देखिन्छ।

राजधानी देशको प्रशासनिक केन्द्र मात्र होइन, नेपालको सहरी विकासको नमुना पनि हो। त्यसैले काठमाडौंको सुधारले देशका अन्य सहरको विकासलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ।

विश्वका उत्कृष्ट सहरसँग तुलना गर्दा काठमाडौं कहाँ छ भन्ने प्रश्नभन्दा अब काठमाडौं कहाँ पुग्न चाहन्छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ।

६८७औँ स्थान अन्तिम निष्कर्ष होइन। यो काठमाडौंलाई आफ्नो विकासको प्राथमिकता पुनः हेर्न दिएको एउटा ऐना हो। त्यसमा देखिएको कमजोरीलाई स्वीकार गरेर सुधारको बाटो रोज्न सक्नु नै अबको मुख्य चुनौती हो।