काठमाडौं भाद्र १२– आज भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन ऋषि पञ्चमी पर्व देशभरका महिलाले श्रद्धा, आस्था र भक्तिपूर्वक मनाउँदैछन्। हिन्दू परम्परा अनुसार, अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा–आराधना गरी यो पर्व मनाइन्छ।

यस दिन बिहानै महिलाहरू नजिकैका नदी, खोला, ताल, तलैया वा पोखरीमा गई स्नान गर्ने प्रथा छ। ३६५ वटा दतिवनको काडीसहित दाँत माझ्ने, गाईको गोबर, माटो र खरानी प्रयोग गरी शरीर शुद्ध गर्ने धार्मिक मान्यता छ। 

यसरी शुद्धीकरणपछि सप्तऋषि (कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठ) र अरुन्धतीको विशेष पूजा आराधना गरिन्छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार महिनावारीका समयमा अशुद्ध मानिएकी महिलाबाट अनजानेमा भएका त्रुटिहरू वा पापको प्रायश्चित गर्न ऋषि पञ्चमीको व्रत गर्ने गरिन्छ। यो दिन सप्तऋषिको पूजा गर्नाले स्त्रीले जीवनमा भएका अशुद्धीबाट मुक्ति पाइ आत्मशुद्धि, पारिवारिक सुख–शान्ति र पुण्य प्राप्त गर्ने भनाइ छ।

धार्मिक महत्व

पापमोचन दिन: ऋषि पञ्चमीलाई स्त्रीले अनवधानवश गरेका त्रुटिहरू मेट्ने विशेष पर्व मानिन्छ।

सप्तऋषिको सम्मान: मानव सभ्यताको आदर्श स्थापित गर्ने सप्तऋषिको स्मरण गरी ज्ञान, संस्कार र मर्यादाको संरक्षण गर्ने दिन।

आत्मशुद्धि र पारिवारिक कल्याण: यो दिन व्रत राख्दा शरीर–मन शुद्ध भई परिवारमा शान्ति र समृद्धि आउने विश्वास।

वैज्ञानिक महत्व

स्वच्छता र स्वास्थ्य: बिहानै नदी–पोखरीमा गई स्नान गर्ने र माटो, खरानी, गोबर प्रयोग गर्ने अभ्यासले शरीर सफा रहन्छ, रोगाणु नष्ट हुन्छन्।

दतिवनको प्रयोग: ३६५ वटा दतिवनले दाँत माझ्ने चलन दन्त–स्वास्थ्य र मसूढाको लागि लाभदायी छ।

प्रकृति–सन्तुलन: जलाशयमा स्नान, वृक्ष र जडीबुटीको प्रयोग, र पशुपक्षी तथा वातावरणसँग निकटता कायम राख्ने अभ्यास वातावरणीय सन्देशसमेत हो।

यसरी ऋषि पञ्चमी धार्मिक रूपमा स्त्री आत्मशुद्धि र ऋषिहरूप्रति श्रद्धा अर्पण गर्ने पर्व मात्र नभई स्वास्थ्य र वातावरण संरक्षणसँग पनि गहिरो सम्बन्धित पर्व हो।